روشنفکر ایرانی و قهرمان پرستی

اسفندیار طبری

esfandiar3

فشرده: در این نوشته از دو دیدگاه اسطوره ای و سیاسی به رابطه بین هیروییزم یا قهرمان پرستی‌ و روشنفکر ایرانی پرداخته می-‌ شود. از دیدگاه فرهنگی‌ روشنفکر در یک چهارچوب فرهنگی‌ مجاز، مجبور به اندیشیدن بوده است. از دیدگاه سیاسی، قهرمان پرستی‌ واکنشی ناخودآگاه برای گسترش دامنه تاثیر گذاری اوست. به این مناسبت برخی دیدگاه های فیلسوفان چون وبر، نیچه، فوکو، آگامبن و دیگران در زمینه هایی چون قهرمان، رهبر و سوورن مرور می شوند.

دیدگاه فرهنگی‌ 

آیا روشنفکر محصول زمان خود است؟ اگر چنین است چگونه می‌ توان از آزاد اندیشی‌ سخن گفت؟ به عبارت دیگر آیا تاریخ روشنفکر ساز است یا روشنفکر تاریخ  می‌ سازد؟ آنتونیو گرامشی می‌ نویسد که هر مرحلۀ تاریخی طبقۀ مسلط روشنفکرانی را می‌ سازد که در راستای اهداف و افکار او بگنجند. فوکو می‌ نویسد که روشنفکر چنین فکر می‌ کند که با دشمن خود، صاحبان قدرت خودکامه در مبارزه است. اما در حین این مبارزه، بدون آنکه خود بداند، هویت این دشمن در او درونی می‌ شود. چگونه ممکن است که روشنفکر به عنوان یک آزاد اندیش چنین هویتی را به خود راه دهد؟ چگونه ممکن است که روشنفکر به عنوان آزاد اندیش محصول تاریخ و زمانۀ خود باشد؟

فوکو در تئوری خود با الهام از نیچه و والتر بنیامین مفهوم قدرت را از حوزۀ حقوقی، یعنی لجیتیماسون قدرت سیاسی و نهادی، یعنی مفهوم حاکمیت سیاسی، به حوزۀ انسانی‌ کشانید. در چنین تفسیری قدرت در بافتی بیولوژیک گسترش می‌ یابد که به جسم و زندگی‌ انسانی‌ مربوط می‌ شود. در تحلیل قدرت،  فوکو به این نتیجه می‌ رسد که جسم انسانی‌ هم مصرف کننده و هم تولید کنندۀ قدرت است. میزان تاثیرپذیری یا تاثیرگذاری می‌ تواند به این دلیل روشی‌ باشد در سنجش قدرت یک فرد. روشنفکر را می‌ توانیم به عنوان فردی بشناسیم که توانایی او در تولید قدرت بیشتر از مصرف آن است. اما تعریف کلی از روشنفکر نمی تواند شرط کافی‌ و لازم برای روشنفکر بودن باشد. زیرا امر تاثیر گذاری باید یک سوی اخلاقی و روشنگرانه داشته باشد. یک روشنفکر باید انسان متواضعی باشد و بازدهی کار خود  را با دیگران مقایسه نکند. به این دلیل از حسادت به دور بوده، مدعی نباشد که درک او از جهان و انسان،  بهتر یا پیشرفته تر از درک دیگری است. روشنفکر از این منظر فرزند زمان خود است، که در فرهنگ سیاسی تولید شده توسط حاکمیت زندگی می‌ کند. در چنین فرهنگی‌ او به نقد حاکمیت می‌ پردازد. یکی‌ از راه های ساده برای شناخت فرهنگ سیاسی حاکم بر جامعه رجوع به کتابهای کودکان است. در این رابطه یک نوع رقابت در تاثیر گذاری میان کودکان از سوی حاکمیت و از سوی روشنفکران وجود دارد.

ماهی‌ سیاه کوچولوی صمد بهرنگی و اسویمی“

در اینجا به دو فرهنگ سیاسی متفاوت در رابطه با دو کتاب کودکان در دهۀ شصت میلادی می پردازیم. ماهی‌ سیاه کوچولوی صمد بهرنگی که در سال ۱۹۶۸ میلادی منتشر شد و کتاب „اسویمی“ نوشته لیو لیونی منتشر شده در سال ۱۹۶۳.  ماجرای „اسویمی“ داستان یک ماهی‌ کوچولو به نام اسویمی است. به احتمال زیاد بهرنگی داستان خود را از آن کپی والهام گرفته و با فرهنگ حاکم بر جامعه ایران بازنویسی کرده، زیرا او به انگلیسی‌ کاملا مسلط بوده است. کتاب اسویمی در دهه شصت شهرت بسیار زیادی داشته و در اروپا کسی‌ نیست که طی‌ آن سال ها آن کتاب را نخوانده باشد. اسویمی همچون ماهی‌ سیاه کوچولوی خودمان روحیۀ فرهنگی‌ یک نسل از روشفکر را نمایان می‌ سازد. این دو داستان حتی در جزئیات به هم شباهت دارند. ماهی‌ سیاه کوچولو و اسویمی هر دو بلند پروازند و رویای دنیایی آزاد و بزرگ در دریا را دارند. تودۀ ماهی‌ ها از این رویا بی خبرند و در ذلت زندگی‌ می‌ کنند. ماهی‌ بزرگ در دریا ، ماهی‌ سیاه کوچولو و انبوه ماهی‌ ها را می‌ بلعد. ماهی‌ سیای کوچولو با خنجری که دارد شکم ماهی‌ بزرگ را پاره می‌ کند و همه را نجات می‌ دهد، ولی خودش فدایی و قربانی می‌ شود. ماهی‌ سیاه کوچولو یک فدایی است که نجات می‌ دهد، کشته می‌ شود، ولی‌ هدایت نمی کند. او خود را قربانی بلندپروازی می‌ کند و اینکه این تودۀ ماهی‌ در دریا چگونه به زندگی‌ ادامه دهد و چه استراتژی در مقابل ماهی‌ های بزرگ دیگر داشته باشد، برای او اهمیتی ندارد. او با خودفدا کردن از خود یک اسطوره می‌ سازد. اینکه پس از آن ماهی‌ ها چگونه به زندگی‌ ادامه دهند برای نویسنده اهمیتی ندارد. داستان با مرگ ماهی‌ سیاه کوچولو به پایان می‌ رسد.  ماهی‌ سیاه کوچولو نام ندارد. فردیت ندارد. یک ماهی‌ از درون توده است که شاید تنها رنگ سیاه او وجه تمایز آن باشد.

اسویمی، که بر خلاف ماهی‌ سیاه کوچولو یک نام دارد، همچون ماهی‌ سیاه کوچولو بلند پرواز است و به دنبال دنیای آزاد و دریا است. او برخلاف ماهی‌ سیاه کوچولو خود را فدایی تودۀ ماهی‌ نمی کند. او از خود قهرمان دیگری می‌ سازد، از این راه که نه تنها به نجات توده بلکه به هدایت استراتژیک او دست می‌ ورزد. او به تودۀ ماهی می‌ آموزد که اگر همه دور هم جمع و یکی شویم از ماهی‌ بزرگ نیز بزرگتر خواهیم بود و او نمی تواند ما را بخورد. او خود رهبر تودۀ ماهی‌ ها می‌ شود، به این طریق که چشم ماهی‌ ساختگی بزرگ می‌ گردد. بلند پروازی او به یک ذکاوت استراتژیک می‌ انجامد. پس از آن توده می‌ داند چگونه با خطرهای دیگر مقابله کند. اسویمی فردیت دارد و شم و هوش او از او یک راهبر می‌ سازد. او یک فدایی نیست بلکه سمت دهنده است. چشم می‌ شود و توده را در دل اقیانوس می‌ راند.

این دو داستان به شکلی‌ مناسب روحیۀ حاکم بر روشنفکران آن زمان در غرب و ایران را بیان می‌ کند. این دو داستان دو قهرمان معرفی‌ می‌ کنند. قهرمان و قهرمان پرست شرط وجودی یکدیگرند. قهرمان پرست قهرمان می‌ سازد، و قهرمان قهرمان پرست. روشنفکر در صحنۀ تئاتر زندگی‌ هم قهرمان است هم قهرمان پرست. اما قهرمان ساز کیست؟ بهرنگی و لیونی دو قهرمان در دو بافت کاملا متفاوت ساخته ا‌ند. اما آیا این دو در بلند پروازی خود با اراده ای آزاد به چنین قهرمان هایی‌ رسیده اند؟ روشنفکر، انسان بلند پروازی است، یعنی انسانی‌ است که فرا مرزی می‌ اندیشد و قدرت او در تاثیرگذاری در همین بلند پروازی است. بلند پروازی موتور روشنفکر ی و روشنگری است. اما چرا بلندپروازی روشنفکری ایرانی از جنس ماهی‌ سیاه کوچولو، اما بلند پروازی روشنفکر اروپائی از جنس اسویمی بود؟ برای یافتن به پاسخی به این پرسش لازم است در ابتدا کمی‌ در مفهوم هرویسم یا قهرمان پرستی توقف کنیم.

تامل در مفهوم قهرمان پرستی

لحظاتی در زندگی‌ وجود دارد که این پرسش عنوان می‌ شود؛ آیا باید به گونۀ دیگری فکر کرد و به گونه ای دیگری احساس کرد؟  از فلسفۀ امروز چه می ماند، اگر تلاش انتقادی نسبت به فکر خود و اگر استدلال و طرفداری از آنچه که می‌ دانیم نباشد؟ ماهی‌ سیاه کوچولو نمایندۀ فکری یک نسل روشنفکر در ایران بود. او یک قهرمان بود. از اینرو می‌ توان با تحلیل این قهرمان به روحیه فکری قهرمان پرستان آن زمان پی برد. بنابر این ما باید مسئله روشنفکر در ایران را با آنچه که او را مجبور به این گونه فکر کردن می‌ کند بررسی کنیم.

نیچه در اثر خود به نام “زایش تراژدی” نقش قهرمان را در پیکر دیونیسوس[۱]  شناخت. دیونیسوس در میتولوژی یونانی خدای شادی و غم و تولید مثل، جنون و تخریب است. حقیقتی که نیچه در قهرمان خود کشف کرد، در خصلت خداگونۀ آن است. قهرمان دارای یک چهرۀ خداگونه می‌ شود. حامل چنین ماسکی می‌ تواند یک انسان باشد. دیونیسیس خدای زندگی است و قهرمانی که در پیکر او نمایان می‌ شود، برای دیگران از زندگی خود دست بر می‌ دارد. او حاضر است فدایی شود و به دیگران زندگی بخشد. خود را فدای دیگران کردن، به این مفهوم است که “خود” هویتی نیست که آن را به اثبات رساند، بلکه یک رفتار است یا یک نوع بازی، که در آن “من بزرگ” به عنوان یک خدای ناآشنا زیر ماسک “من کوچک” در صحنه تئاتر زندگی‌ ظاهر می‌ شود.

هلموت پلسنر، فیلسوف آلمانی، صحبت از چرخۀ غیر عادی می کند، که در آن فرد در خود خانه ای ساخته و بر اساس آن به سفری بیرون از این خانه می‌ رود، تجربه می‌ کند و به دوباره به خانه درون خود باز می گردد. اما قهرمان ایرانی‌ در قالب ماهی‌ سیاه کوچولو در این سفر بی پایان فدا می‌ شود، چون فاقد هویتی به نام “خود” است. وجود او در گروی مفهوم دیگری است. قهرمان در چنین مفهومی‌ فاقد فردیت است و تنها نمایندگی می‌ کند. اما او نمایندۀ کیست؟ در این رابطه پرسش دیگری عنوان می‌ شود: او پذیرای چه وظیفۀ ویژه ای است؟ وظیفه ای که انسانهای عادی  قادر به انجام آن نیستند. به این دلیل قهرمان یک انسان خارق العاده  است. نیچه در “چنین گفت زرتشت” به دنبال انسان برتر است. اما قهرمان نمی تواند انسان برتر باشد، زیرا در غیر این صورت نمی‌ تواند به نمایندگی از مردم برخیزد و نمی تواند مردم را درک کند. انسان  برتر نیچه، از قدرت فراانسانی‌  برخوردار است. او نمی تواند سرمشق باشد، زیرا هم او از درک مردم عاجز است و هم مردم از درک او. ماهی‌ سیاه کوچولو قدرت فوق العاده ندارد. همچون ماهی‌ های دیگر است. ولی‌ بیشتر  از ماهی‌ های دیگر صاحب فضیلت شجاعت است. اسویمی نیز چنین است، اما ذکاوت دارد.

برای نیچه دیونیسوس با ماسک سخن می‌ گوید. او از دنیایی دیگر سخن می گوید: دنیای مردگان. او مردگان را با زندگان  پیوند می‌دهد. قدرت قهرمان در این است که به آینده نظر دارد.

نکتۀ مهم این است که هر فردی باید بتواند خود را در قهرمان ببیند. قهرمان به تنهایی قادر به رسیدن به هدف نیست. همین نیز او را انسانی‌ می سازد. او نه انسان برتر، بلکه انسانی بلند پرواز و معترض است.  فراانسان نیچه غیر قابل دسترسی‌ است. نیچه دو چهرۀ قهرمان کاملا متفاوت دارد. قهرمان نیچه در اثر اولیه او زایش تراژدی، همچون دیونیسوس از متن زندگی‌ بر می‌ خیزد و دارای همه ویژگی‌ های خوب یا بد انسانی‌ است. آنچه که از او یک قهرمان می‌ سازد، این است که او حاضر است برای دیگران جان خود را  فدا کند. او قربانی حوادث نمی شود، بلکه آگاهانه یک فدایی است. قهرمان نیچه در  اثر  بعدی ، چنین گفت زرتشت، اما یک قهرمان در مفهوم دقیق کلمه نیست، زیرا همانطور که اشاره شد، او فرا انسان یا انسانی برتر است که نه توده او را می‌ فهمد و نه او  توده را.  این انسان برتر در جمعی‌ ظاهر می‌ شود که سرگردان و فاقد سمت گیری است. انسان برتر می‌ خواهد به این جمع تحرکی دهد اما با تمسخر آن جمع روبرو می‌ شود. او نمی خواهد رهبری کند و راهبر  این جمع سرگردان باشد. فانوس خود را می‌ شکند و در ناامیدی به راه خود ادامه می‌ دهد. از منظر او انسان ها دروغ را به عنوان حقیقت عرضه می‌ کنند و به ظاهر خود را راضی‌ و خوشبخت می‌ دانند که حتی مرگ نیز در آن احساس تغییری نمی دهد. از سوی  دیگر این انبوه مردم به دنبال رهبر نیست، او خدا را کشته و در شیفتگی‌ خودپرستانه خود را جایگزین او نموده  است. انسان برتر شاکی‌ است و مردم را ترک می‌ کند و روانۀ کوه می‌ شود. هزاران سال تاریخ بشریت پر است از جنگ و  کشتار و دشمنی. آیا این توده ها نیستند که به این کشتار ها دامن زده و مشوق آن بوده اند؟ تاریخ ابزار متفکران وعاشقان است. عاشق به تجربیاتی که همنوع های او پشت سر گذاشته ا‌ند، بی توجه بوده، در عمق حسرت در گذشته غوطه ور است. متفکر به تجربه ها توجه می‌ کند. اما ایده و چشم اندازی به آینده ندارد. انسان برتر اما همه چیز را می‌ داند و هیچ چیز را به تصادف واگذار نمی کند. انسان برتر بازتاب انسان ورشکسته ای در آغاز دوران صنعتی است. چنین انسان برتری نمی تواند نقش رهبری داشته باشد.

در مقابل به قهرمان دیگری بر می‌ خوریم به نام ”کیپلا”[۲] در رمان توماس مان به نام “ماریو و انسان جادوگر [۳]”.  ماریو می‌ تواند تودۀ مردم را به هیجان بیاورد و به آن سو هدایت کند که خود می‌ خواهد. کیپلا می‌ تواند تودۀ مردم را هیپنوتیزه کند، هر چند که کسی‌ او را  نمی شناسد و حتی دوست ندارد. آنگاه که ماریو ارادۀ روشنفکرانه خود را در مقابل کیپلا به چالش می‌ کشاند و می‌ گوید که کیپلا قادر نیست او را هیپنوتیزه کند، کیپلا با اعتماد به  نفس پاسخ می‌ دهد، که مقاومت او کار جادوگری او را هر چند که در عمل دشوار می‌ سازد، اما در نتیجۀ آن تاثیری نمی گذارد. به عبارت دیگر تنها زمان به نتیجه رسیدن را به تعویق می‌ اندازد، ولی نتیجه همان است که از توده انتظار می‌ رود. کیپلا خطاب به ماریو می‌ گوید: “ آزادی وجود دارد و اراده نیز وجود دارد. اما آزادی اراده وجود ندارد، زیرا اراده ای که  برای آزادی خود تلاش می‌ کند، به پوچی می‌ رسد.” [۴]در اینجا به نظر می‌ رسد که روشنفکر خود اختراع توده است و استقلال فکری و فردیت او تخیلی بیش نیست. روشنفکر با ارادۀ آزاد خود همچون ذره ای در یک فضای آزاد است. تنها آنگاه که او  خود را به  توده ای از مردم پیوند و اجبارا آزادی اراده خود را از دست دهد، به یک نوع آزادی اراده ای دست می‌ یابد، که در حقیقت شامل آزادی و اراده، اما فاقد آزادی اراده می‌ باشد. برخورد ما با واقعیت مجاز و محدود است. این محدودیت نمی تواند تمایل بی پایان و جاه طلبی فرد را با اراده آزاد او هماهنگ سازد. به این دلیل روشنفکر جذب یک دنیای خیالی و ناخواسته جادو می‌ شود. فردیت به دوگانگی می‌ انجامد. این دوگانگی، شکاف بین اراده برای سلطه و اراده برای اطاعت است.  سلطه  و اطاعت همچون دو روی یک سکه جدا ناپذیرند.  آن کس که به راز تسلط واقف  است، راز اطاعت   را نیز می‌ داند و بر عکس. [۵]

ماهی‌ سیاهی کوچولوی ایرانی تصویری از همان دیونیسوس نیچه  است. چنین روشنفکری اگر به چنین راهی‌ نرود، چاره ای  ندارد جز آنکه به عنوان انسان برتر از توده کنار بکشد. اما چنین انسان برتری، آنگاه که در مقابل جادوگری همچون کیپلا اظهار وجود و مقاومت می‌ کند، راهی‌ به جز اطاعت نمی  بیند. چنین روشنفکری برای تاثیر گذاری مجبور است، تاثیر پذیر باشد. در اینجا ساخت قدرت سیاسی حاکم بر جامعه اهمیت کلیدی دارد.

دیدگاه سیاسی: قهرمان پرستی و  رهبرپرستی  

در یک سیستم دیکتاتوری که در راس آن سوورن حاکم است، قهرمان پرستی‌ برای استمرار اقتدار، اهمیت فرهنگی‌ و سیاسی مهمی‌ دارد.  قهرمان در چنین بافتی یک رهبر است. به عبارت دیگر شکل سیاسی قهرمان پرستی‌ همان رهبر پرستی است‌. اما قهرمان، رهبری است که در مفهوم دقیق کلمه راهبر و سمت دهنده نیست.

فوکو به قدرت یک بافت زیستی‌ یا بیولوژیک می‌ دهد. تکنیک های قدرت که به طور فزاینده مربوط به تمامی مردم  جامعه می‌ شود، محدود به یک فرد نیست. این تکنیک ها مجموع  تمام امور روزمره زندگی‌ است که به نوعی با سیستم حاکمیت ارتباط دارند. مثال برای چنین تکنیک هایی‌ بیمه های اجتماعی و درمانی، سیستم مالیاتی، کنترل  جمعیت و میزان تولد و مرگ و میر و غیره می‌ باشند. این تکنیک های قدرت در میان مردم سیاست زیستی‌[۶] نام دارد.

جورجیو آگامبن این ایدۀ قدرت زیستی‌ و سیاست زیستی‌ را به حکومت سوورن گسترش می‌ دهد. در حالی که فوکو سیاست زیستی را به عنوان شرایط روزمره تجزیه و تحلیل می‌ کند، آگامبن سیاست زیستی‌ را به مفهوم اقتدار سوورن درک می‌ کند. سوورن از نظر او کسی‌ است که بر زندگی‌ برهنه حاکم است که مبتنی بر شرایط استثنایی‌ است. شرایط استثنایی‌ شرایطی است که در آن قانون به تعلیق درآمده باشد. شرایط استثنایی مرزی بین قانون و سیاست و یک شکل حقوقی است که حقوقی بودن آن به سختی مورد پذیرش است. در چنین شرایطی جدایی بین قوای مختلف وجود ندارد. اگامبن شرایط استثنای خیالی را به دمکراسی مدرن گسترش می‌ دهد، که مورد نظر این نوشته نیست. شرایط استثنایی مورد نظر شرایطی است که در سیستم های دیکتاتوری به طور واقعی‌ بخشی از شرایط عادی است. از این منظر، کشور ایران همواره چه پیش از انقلاب بهمن ۵۷ و چه پس از آن در چنین شرایطی به سر برده و می‌ برد. در چنین شرایطی سوورن به خود اجازه  می‌ دهد هر گاه که بخواهد از چهارچوب  قانون اساسی‌ سیستم حاکمیت خود فراتر رود و از هر ابزار سرکوبی استفاده کند. یکی‌ از چنین ابزارهای سرکوب “نرم “ پرورش یک سیستم رهبر پرستی است که در راستای تحکیم سلطۀ او باشد. آنجا که رهبر پرستیده می‌ شود، باز این پرسش عنوان می‌ شود که چه کسی‌ به رهبر احتیاج دارد و چرا چنین احتیاجی موضوعیت می‌ یابد.

رهبر از نظر وبر یک چهرۀ کاریزماتیک دارد. همزمان چنین رهبری مجموعه ای از ویژگی‌ ها و رفتارهایی را متجسم می‌ کند که دیگران خود را در آن می‌ یابند. از نظر بوردیو رهبر به یک سیستم اکتشافی اشاره دارد که از الگوهای درونی پیروی می‌ کند. چنین الگوهایی ریشه در سنت، عادت و فرهنگ اجتماع دارد. فرایند  رهبر سازی از نظر نوربرت الیاس باید به عنوان تعامل اجتماعی شکل گیری جامعه از یک سو و شکل گیری شخصیت رهبر از سوی دیگر درک شود. پیکربندی اجتماعی به معنای رابطه بین سلسله مراتب، قواعد و ساختارهای ارتباطی در یک اجتماع است. علاوه بر این، در حوزۀ شخصی، مستقل از موقعیت اجتماعی،  ما متاثر از مجموعه ای از ویژگی های  رهبری هستیم. به عبارت دیگر رهبر سازی نقطۀ اتصال بین پیکربندی اجتماعی و پیکربندی  فردی است. رهبر در چنین بافتی هم جامعه است و هم فرد. ضرورت  وجودی چنین رهبرانی  به ویژه آنگاه حاد می‌ شود که از کارکرد سیستم های اخلاقی‌ و قانونی‌ در جامعه کاسته شود. رهبر  کسی‌ است که همچون سوورن به خود اجازه  می‌ دهد قوانین حاکم را کنار زند و بر اساس ایده آل های اخلاقی‌ و اجتماعی کنش کند. رهبر خود را در یک شرایط استثنایی‌ می‌ بیند، زیرا تنها در چنین شرایطی می‌ تواند از قوانین حاکم سر باز زند. سوورن کسی‌ است که همزمان در درون و بیرون از نظم قانونی است. رهبر قانون نمی شناسد و خارج از حوزۀ آن عمل می‌ کند. او آزاد است و در همین مفهوم ویژگی‌ کاریزماتیک می‌ یابد. رهبر در جامعه وجود خارجی‌ ندارد. او خارج از جامعه است، ولی همزمان درون جامعه کنش دارد، زیرا اهداف و کنش های او اجتماعی و برای جامعه است. سوورن در درون جامعه است، اما اهداف و کنش های او خارج از جامعه است. یعنی او این اجازه را دارد که در شرایط استثنایی، اجرای  قانون را برای خود معلق کند و برای تثبیت قدرت دست به هر کاری بزند.

چنین شرایطی ، همان گونه که اشاره شد، در یک سیستم توتالیتری یک شرایط روزمره و واقعی‌ است. سوورن نه تنها به دنبال این است که از خود یک رهبر بسازد، بلکه در چهارچوب قدرت سیاسی خود، قهرمان می‌ آفریند، که برای تائید سلطۀ او نمونه وار باشند. به طور مثال در زمان جنگ، که یک شرایط استثنایی است، شعارهای قهرمانانه ، نه تنها برای  تقویت روحیه سربازان، بلکه برای تسلط بر افکار عمومی‌ نقش مهمی‌ دارد. یا در کشور های بلوک شرق سوسیالیستی سابق قهرمان پروری، مثلا در عرصه تولید کالا و در میان کارگران، در حوزه های آموزشی، کشاورزی، تکنیکی‌ و غیره نقش مهمی‌ در پایداری سلطۀ حزب کمونیست در جامعه داشته است. روشنفکر برای رهایی از این سلطه، خود دست به رهبر آفرینی می‌ زند. اگر شرایط استثنایی یا ترس از آن، از دید اگامبن ، شرط لازم برای اقتدار سوورن باشد، شرط کافی‌ نمی تواند باشد. سوورن برای استمرار در اقتدار خود باید همواره رهبر باشد و فرهنگ رهبر پروری را در میان جامعه رواج دهد. در نهایت رهبر باید یک کارکرد سمت گیرانه داشته باشد. او به دنبال این است که همگی‌ از او پیروی کنند. حوزه های اجتماعی متفاوت هویت خود را در رهبر خود می‌ یابند. از این رو می‌ توان با تحلیل چنین رهبرانی به هویت این حوزه های اجتماعی دست یافت.

[۱] Dionysis

[۲] Cipolla

[۳] Thomas Mann: Mario und der Zauberer. Ein tragisches Reiseerlebnis S. Fischer, Berlin 1930,

[۴] ebenda, 95

[۵] Ebenda, 97.

[۶] Biopolitik

You may also like...