فصل انقطاع از شعر

آرمان میرزانژاد

 

بخش یکم

 

مساله در این نوشتار انکار فروگذارانهء «شعر» به معنای مطلق کلمه نیست، بلکه «امکان سلب شده» از منزلت دیرپا و تفسیر پرداز «شعر» در جهان کنونی ماست.

اگر بخواهیم این امکان سلب شده را در ساحتی فراادبی دریابیم می بایست به کلیت ِ خصایص انتولوژیک حاکم بر دوره زندگی انسان مدرن و پسامدرن نگاهی ایضاحی داشته باشیم دوره ای که وارونگی های مفهومی،  بی تفاوتی های نظام یافتهء تفردگرایانه، سیاست های مسلط  فشار و سانسور، ارزش داوری های کم عمقِ فرهنگِ سرمایه داری به عنوان جریان مسلط جهانی، امکان تحقق فعالانه شعررا به مرزهای ناممکن و مخدوشی کشانده، امکان انقطاع ِ شعر با افق های اجتماعی و عینی اش بر ارتباط آفرینشگر با مخاطب، در بزنگاه اضطراب و بحران تاثیر سوئی گذاشته است. گفته می شود«شعرهمه جا حضور دارد » و باید پرسید شعر در چه مکان ها و زمان هایی حضور ندارد؟ چرا که با یک تجربه بی واسطه ما بیشتر با «غیاب شعر و شاعرانگی» در جهان کنونی مواجه هستیم.

از دیگر سو امکان حیات شعر، بدون پرسش گری سقراطی به جمودت و نیستی می گراید، چنان که چنین هم شده است. ما برخوردهای عاطفی و لذت گرایی مان از شعر، این یگانه روش بدوی حسی را، جایگزین پرسشگری فلسفی کرده ایم و ماحصل آن ضعف ساز و کار منطقی در پدید آوردن گفتمان های نوین ادبی شده است.

اما عدم امکان از زوایای دیگر در کجا رخ داده است؟ درعدم سنجش گری  واقعیات جاری در جزئیات زندگی و ذهنیت عمومی انسان دوره پسامدرن از بیرون،  و خود را صرفا بخش جداناپذیر از واقعیت درونیِ ادبیات پنداشتن، که تا حدودی به موجبات این سلبیت دامن زده است.

این نگاه ایده آلیستی ادبی باید با نسبتی که با واقعیت های مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی پیدا می کند از شدت برخورد برجسته سازانه  و اغراق آمیزش در بیان واقعیت بکاهد، چرا که واقعیت خود دستخوش بحران، جهش و انحطاط  شده است  و با دورنمایی دیگرشعر هم چنان نمی ‌تواند بر پایگاه آرمانی-تاریخی خود پا فشاری کند و به هنری یک سره سوبژکتیو بدل بشود.

اگر به این فرض«سلب امکان و امکان سلبیت یافتن ادبیات به شکل نسبی خاصه در شعر» تمرکز کنیم عوامل مانع شونده ای که باعت ایجاد این سلبیت می شوند توان رسانگی، فراگیری و کاربرد ادبیات در موقعیت کنونی را روشن می سازد.

این فرض آن میزان با واقعیت های زندگی روزمرهء جامعه تحت سلطه و بحران ما ممزوج شده است که تشخیص امکان«سترونی شعر»  تا حدودی برای گرایندگان به این فرهنگ «شعرشیفتگی» ناممکن شده است حتی منتقدان نامدار این عصر، همواره در دفاع جانبدارانه ازشعر و شاعری یا نفی و مقابله با آن، عموما به نوعی به دفاع از آنچه  شعر نبوغ آمیز در مخیله خود می پنداشته اند پرداخته اند تا  طرح بحث و رویارویی انتقادی از اقتضای حال مخاطب، کاربرد و جهانشمولی شعر.

ناممکن گواهی ندادن به تباهی تدریجی و انفعال ناگزیر شعر حتی در گروه های فعال ادبی است. امکانی که قائل به فاصله گزاری شعر از جامعه در بزنگاه بیماری و بحران  است، امکانی است که نقد به وجود می آورد.

امر ممکن در فاصله ای است که ما می توانیم از شعر بگیریم تا به نقد آن بپردازیم  مساله اساسی تعلق و چسبندگی بلا انفکاکی است که صرفا می کوشد با گزاره  «با ادبیات می اندیشم»  جایگاه پرسش فلسفی «چرا باید با ادبیات بیاندیشم؟» را نادیده بیانگارد.

امکان، صرفا جدال دیالکتیکی با ادبیات موجود است که به ادبیات دیگرگون، صورت امکان می بخشد امکان برای من غیر  از غلبه بر این ناممکن  وجوب نمی یابد، غلبه بر آنچه ناممکن پنداشته می شود: امکانی که بحران های مداوم آن را به انحطاط کشانده اند اثر و تاثیر نیهیلیستی پدیدارها بر جامعه این امکان را از آرمان های رهایی بخش انسانی  دور کرده است.

 

گزاره ناجی باورانه ی «شعر: رهایی بخش است» بخشی از نوستالژی تاریخی و تمایلات اسطوره گرایانه ی فرهنگ تابومحور ماست نه پاسخ گوی اضطراب و ناامنی جهان کنونی، کمابیش تلالو ایده ی مارکسیستی در بطن چنین نگاهی غنوده است که به شعر چونان که مارکس  به فلسفه، به مثابه  تغییر جهان  می اندیشید؛ بسیار خوب اما جهان پیش رو بدون هیچ انقلابی در ارزش های بشری، تا چه مایه خود را محتاج احضار حقیقت آن هم به واسطه  شعر می بیند و شعر در برابر چنین جهان بیماری، تا چه حد شکننده و دچار مرض رایج قرن ما«نیهیلیسم» شده است؟

ما با فقدان پرسش هایی نشات گرفته از عقلانیت انتقادی در فضای ادبیات خود مواجه ایم. پرسش هایی بس اساسی در باب کاربرد یا عدم کاربرد شعر در جامعه، تا چه میزان بر سر این موضوع خطیر گفت و گو در فضای ادبیات ما شکل گرفته است؟ البته در جامعه ای که ارزش ها و آرمان‌های سابق اش دست‌خوش زوال تمدنی و ایستایی معرفت شناختی شده است، گفت و گو هم در باب شعر و سایر مفاهیم و وضعیت ها مشمول وضعی دلسرد کننده است.

برای بازگشت به محتوای راستین ادبیات و در این جا موقعیت حال حاضر شعر، احتیاج به ساختاری از تفکر داریم که بر خلاف جریان رخوت زای ادبیات موجود بیاندیشید، و شهامت اندیشه انتقادی داشته باشد.

بیایید لحظه ای ازذهنیت تاریخ گرایانه حاکم بر ادبیات ما عدول و عبور کنیم وبه این جلمه موجز با جامعیت فریب دهنده اش که می گوید: «شعر، رهایی می بخشد» بی دلبستگی بیاندیشیم و به دیده تردید، تردیدی کشدار بنگریم: زاویه ی نگرش تاریخ گرا به عنوان ذره بینی برای داده ها و نتیجه ای بر حسب آنچه در گذشته رخ داده به این دلیل نمی تواند ادبیات کنونی را به کلی استوار نگاه دارد که در غایت سعی می کند با محفوظات ذهنی قدیم به حل مساله جدید و پیش رو بپردازد.  حتی در بافت سبک شناسانه ی شعر فارسی؛ همواره سبک های شعری  ایده ی خوشایندی چون ایده رهایی بخشی نداشته اند اگر چه سبک عراقی به واسطه تمسک و وصف امر الوهی و خواست رستگاری عارفانه به کلی هدفش پیوستن جزء ( انسان سالک) به کل (خداوند) بوده است اما سبک های دیگر چنین تفسیری را با توجه به خصایص فنی و محتوایی شان برنمی انگیزند. مساله نیما و طرز کار مدرن او همچنان به عنوان استثنایی خلاقه مورد مناقشه است اما نیما هم به انسداد میان شعر و جامعه در وضعیتی خاص گواهی داده بود به ویژه بعد از رخداد سیاسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آنجا که در یادداشتی می نویسد: «از این تاریخ به بعد من هیچ شعر نگفته ام» و بعد در ادامه همین یادداشت می نویسد:«علت سیاسی نیست، مردم در فکر شعر دیگر نیستند»

نیما به بلوغی از حیث مشاهده گری در واقعیت بیرونی و اجتماعی رسیده بود که امروز در کمتر شاعر نوگرایی می بینیم که از این ساختار روانی و عادت رفتاری که توامان با شیفتگی و استمرار شبانه روزی به ادبیات است عبور کرده باشد و با عقلانیت انتقادی به این طفولیت فکری به معنای کانتی کلمه، گامی به جلو برداشته باشد.

نگاهی جسور در اینجا وجود دارد که می پرسد ادبیات و شعر آیا کالاست که در دوره ای مورد عرضه شود و در دوره ای مورد تقاضا قرار نگیرد؟

باید گفت آنچه مد نظر نگارنده است کالا یا عدم کالایی شدن ادبیات نبوده است طرح دوباره این بحث بدفهمیِ مساله ی پیش روی ماست. غرض نگارنده هشدارِ انقطاع هستی شعر به شکل دوره ای، از جامعه، در زمانی است که جهان از خود بیگانه سرمایه، سبک جدید زندگی بشر، شبکه های مجازی و تنگناهای  اقتصادی، نه تنها دست رد محکمی به شعر زده است بلکه  شاخص ترین کلان گفتمان های فلسفی، اجتماعی قرن بیستم را تحت سیطره خود در آورده و به محاق فراموشی پرتاب کرده است، و مگر نه این که مارکسیسم و فمینیسم دو نحله فکری رایج جهان معاصر، به حاشیه رانده شده در قرن ما هستند که تلاش بازیابی و احیای آن از ضرورت های فکری دوره ما به شمار می آیند. اما چقدر پیامدهای جامعه مدرن و سرمایه داری متاخر در سرکوب کردن این جریانات دخیل بوده اند؟ ادبیات به عنوان قدیمی ترین پایگاه انسانی هم دستخوش این سرکوب شده است از سوی قدرت های حاکم، تنها اتوپیائیست های ادبی و هنری به این واقعیت خارجی اهمیت نمی دهد ولیکن حقیقت چیست؟

اما ادبیات خاصه شعر  با استمرار عملی صرف، بدون تانی و فاصله گذاری پرسشگرانه از شعر و شاعر، به شدت امکان کالایی شدن دارد و ای بسا پیامد عوامل گوناگون فوق؛ ادبیات را، چه شعر یا داستان، در تجسد شی کالایی قرار داده است بزرگترین آثار ادبی جهان از حافظ تا گوته از جویس تا بکت و از شاملو تا براهنی در تجسد کتاب به مثابه کالایی به بازار کتاب راه پیدا می کنند و در این زمینه هیچ نابغه ی ادبی از تیر رس قراردادهای مال اندوزانه بازار و روند صنعتی و کالایی شدن آثار مکتوب خود در امان نیست. این شخصیت ها در عالم ادبیات مخاطبان خاص و حرفه ای خود را دارند بحث موقعیت ارزشی و جایگاهی این نویسندگان نیست؛ و همچنی بحث خواست و اراده آزاد مخاطب و خواندن آثار ادبی این افراد هم نیست بلکه تجدید نظرطلبی و تکیه به انقلابی شناختی، فراگیر شناسی و شعر به اقتضای حال عمومی افراد یک جامعه است.

 

 

فروردین۹۹

You may also like...